Skład Zarządu OSP Rybno:

Piotr Sekieta - prezes

Amanda Dobrzewińska - naczelnik

Wioletta Majer-Szreder - skarbnik

Judyta Smulewicz - sekretarz

Zdzisław Grzywiński - członek.

Skład Zarządu OSP Opalino:

Zygmunt Treder - prezes

Sebastian Florek - wiceprezes/naczelnik

Sylwia Szymikowska - skarbnik

Andrzej Sikorra - gospodarz

Anna Krefta - sekretarz

Kamila Romanek - kronikarz

Krzysztof Blaszke - członek

Rys historyczny OSP Opalino

Początki działalności formacji zbliżonej do Ochotniczej Straży Pożarnej sięgają wiosny 1943 roku. Okres ten pojawia się w relacjach świadków oraz członków tzw. Freiwillige Foierwehr w miejscowości Opalin.

Miejscowość Opalino, z dawna Opalin, była wsią położoną przy dawnej granicy między Niemcami a Polską. Granice wyznaczała rzeka Piaśnica. Właściciel ziemski pan Wilhelm Magöll powołał wyżej wymienioną formację na potrzeby zabezpieczenia, głównie przed ogniem, swojego majątku. Członkami strażakami byli młodzi ludzie w wieku 14 - 17 lat. Młodzi strażacy byli wyposażeni w mundury polowe, obuwie z wysoką cholewą, hełmy bojowe, węże gaśnicze oraz mosiężne prądownice. Na wyposażeniu były również dwie pompy: tłokowa - uruchamiana za pomocą mięśni ludzkich, oraz pompa spalinowa. W wyniku wydarzeń wojennych, na przełomie lat 1944 - 1945, właściciel ziemski musiał opuścić swój majątek i emigrował do Niemiec. Wraz z nim wyemigrowali również młodzi strażacy.

Po powstaniu Państwowego Gospodarstwa Rolnego w Opalinie, nadzór nad zabezpieczeniem pożarowym, z racji pełnionej funkcji, przejął kierownik gospodarstwa, tworząc wraz ze służbami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo pracy, sekcje przeciwpożarowe. Wyposażono je w podstawowy sprzęt gaśniczy: motopompę M 400, węzę gaśnicze i tłoczne, wyposażenie osobiste strażaka. Z biegiem czasu kierowców oraz wyróżniających się mechaników w zakładzie, wysyłano na kursy naczelników straży pożarnej oraz mechaników obsługujących motopompy. Pierwszym przeszkolonym naczelnikiem był Józef Łysk. Po nim funkcje tę objął Hubert Keller. Sekcje te były szkolone tylko i wyłącznie do zabezpieczenia swojego zakładu pracy. W małych wyjątkach uczestniczyły w działaniach na zewnątrz.

W latach osiemdziesiątych do PGR w Opalinie dostarczono sprzęt pożarniczy o większej wydajności: motopompę M 800, węże gaśnicze i tłoczne nowszego typu. Strażacy z Opalina nie byli formalnie zrzeszeni w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych działających na terenie gminy.

Na przełomie lat 1990 - 1991 utworzyła się grupa inicjatywna, która wystąpiła z pismem do dyrektora zakładu rolnego o wyrażenie zgody na zawiązanie jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej w Opalinie. Wyrażono na to zgodę. W skład wymienionej grupy wchodzili Zygmunt Treder, Henryk Treder, Dariusz Treder, Piotr Marczykowski, Adam Pieper. Zenon Keller, Andrzej Sikorra, Jan Bulczak. Wystąpiono również z pismem do wójta gminy o wyrażenie zgody na włączenie OSP Opalino w struktury gminne. Rejestracja sądowa jednostki nastąpiła w 1992 roku.  W związku z powyższym jednostka została przyjęta w struktury Związku Ochotniczych Straży Pożarnych. Z pierwszych członków utworzono sekcję seniorów. Od samego początku, jednostka, jako bardzo aktywna, zyskała sponsorów oraz zaufanie wśród społeczności lokalnej. Ze środków pozyskanych wyremontowano dawny garaż ciągników rolniczych i przeznaczono go na remizę. W dniu 19 czerwca 1993 roku Dyrekcja Elektrowni Wodnej Żarnowiec oraz Rada Pracownicza tego zakładu, przekazali sztandar. Jesienią 1993 roku otwarto „Dom Strażaka" oraz w darowiźnie od sąsiedniej jednostki OSP Rybno otrzymano samochód bojowy Star GBAM. Dużym sukcesem dla młodej jednostki było zajęcie I miejsca w zawodach rejonowych w Wejherowie, także jesienią 1993 roku. W 1994 roku jednostka założyła drużynę młodzieżową.

Z biegiem lat jednostka brała czynny udział w akcjach gaśniczych oraz innych zdarzeniach. Sukcesami kończyły się kolejne zawody zarówno gminne jak i rejonowe. W 1996 roku jednostka brała udział w zawodach wojewódzkich w Czarnej Wodzie gdzie zajęła IX miejsce.

W 1998 roku utworzono Zespół Terenowej Służby Ratowniczej w Gniewinie. W wyniku reorganizacji i po głębokiej analizie, dokonano klasyfikacji odpowiedzialności i przydatności poszczególnych jednostek w działaniach ratowniczych na terenie gminy. OSP Opalino została jednostką typu M, która ma za zadanie zasilać i współdziałać z jednostkami biorącymi bezpośredni udział w zdarzeniach. Członkowie jednostki wchodzą również w skład obrony cywilnej na terenie gminy.

W 1999 roku założono drużynę kobiecą. W 2000 roku na zawodach wojewódzkich w Gniewinie, zajmując ponownie IX miejsce. W 2001 roku seniorki na zawodach powiatowych, które odbyły się w Gniewinie zajęły I miejsce, a seniorzy II miejsce. W 2002 roku jak i w 2003 wszystkie trzy drużyny z OSP Opalino zajęły na zawodach gminnych pierwsze miejsca. Członkowie OSP Opalino w miarę potrzeb są szkoleni w zakresie ratownictwa drogowego, medycznego wraz z kolegami z innych jednostek.

Obecnie jednostka liczy 12 członków czynnych, 10 członków kobiecej drużyny pożarniczej, 12 członków młodzieżowej drużyny pożarniczej, 13 członków wspierających oraz 2 honorowych.

Skład Zarządu OSP Nadole:

Prezes - Tadeusz Lessnau

W-ce Prezes/Naczelnik - Rafał Kamiński

Z-ca Naczelnika - Wiesław Ziera

Skarbnik - Marek Ruc

Sekretarz - Adam Dolny

Gospodarz - Kazimierz Lessnau

Dzieje Ochotniczej Straży Pożarnej w Nadolu

Od ponad stu lat w dzieje miejscowości Nadola wpisuje się lokalna Jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. O powołaniu straży pożarnej zaczęto myśleć w 1905 roku po pożarze w gospodarstwie największego gospodarza we wsi i właściciela Jeziora Żarnowieckiego Augustyna Konkola seniora. Spłonęła wówczas obora ze stodołą. Plany udało się zrealizować w 1907 roku, kiedy to z inicjatywy ówczesnego sołtysa Nadola Ksawerego Hasse, lantrat (starosta) lęborski przekazał środki na budowę remizy strażackiej. Przetarg na budowę wygrał Ksawery Styn i Augustyn Pieniążk (główny wykonawca robót murarskich). Drzewo wykorzystane przy budowie przekazał bezpłatnie Ksawery Styn.

Remiza z czerwonej cegły, która pochodziła z cegielni w Czymanowie, o wymiarach 3 x 5m stanęła na centralnym placu w Nadolu ofiarowanym przez Michała Piłata z współwłaścicielami. Budynek remizy przetrwał aż do 1988 roku, kiedy to został rozebrany. Obecnie w miejscu tym stoi syrena alarmowa.

W skład pierwszego zarządu straży w 1907 roku weszli: Bogusław Kupski, Ksawery Hasse, Ksawery Styn, Augustyn Konkol senior, Augustyn Struk.

Kolejna ważną datą w dziejach nadolskej straży był rok 1910. Wtedy to lantrat lęborski przekazał na potrzeby miejscowej straży ręczną konną sikawkę wykonaną z mosiądzu. Na tabliczce znamionowej wyryty był numer 409, rok produkcji 1910 oraz napis Gemeinde Nadolle. Obecnie sikawka znajduje się w miejscowym skansenie. Brakuje w niej jedynie tabliczki znamionowej, która nie wytrzymała próby czasu.

21 marca 1935 roku odbyło się w obecności Delegata Oddziału Powiatowego I. Mierewicza, zebranie organizacyjne, na którym miejscowi strażacy jednogłośnie przyjęli wzorcowy statut Stowarzyszenia i skierowali podanie do wojewody pomorskiego o zarejestrowanie Ochotniczej Straży Pożarnej w Nadolu.

Po wojnie w 1952 roku na nowo OSP jako stowarzyszenie zorganizował Klemens Rutz i kierował nią przez 20 lat.

Na początku lat 60. nadolska straż otrzymała pierwszą motopompę, która była przechowywana w magazynach Państwowego Gospodarstwa Rolnego na przystani rybackiej w Nadolu. Z tego też miejsca tłoczono wodę z pobliskiego jeziora w kierunku wsi gasząc lokalne pożary.

Na początku lat 80. padła propozycja ze strony Komendy Głównej Straży Pożarnej aby wybudować nową remizę straży pożarnej w Nadolu. 8 czerwca 1983 roku zatwierdzono decyzje o budowie nowej strażnicy. Osobą odpowiedzialną za budowę został Józef Ruc. W sierpniu tego samego roku wylano pierwsze fundamenty. Uroczystego otwarcia remizy dokonano 1 grudnia 1984 roku. Obiekt ten do dnia dzisiejszego służy miejscowym strażakom.

Międzyczasie, bo 16 maja 1982 roku, w 75. rocznicę powstania OSP Nadole, podczas uroczystości przed hotelem robotniczym w Nadolu, wręczono miejscowej jednostce sztandar.

Kolejną bardzo ważną datą dla nadolskiej OSP był dzień 27 stycznia 1985 roku, wtedy to jednostka otrzymała nowy samochód strażacki marki STAR 244 GBM, eksploatowany z powodzeniem do końca 2007 roku.

Przez krótki okres od 1985 do 1988 roku remiza OSP Nadole była siedzibą zawodowej straży pożarnej. Wiązało to się z budową Elektrowni Jądrowej „Żarnowiec".

Na 90-lecie swego istnienia w 1997 roku jednostka została włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo Gaśniczego. Dodało to wielu nowych obowiązków, ale jednocześnie poprzez dodatkowe źródła finansowania umożliwia ciągłe unowocześnianie sprzętu.

Podczas uroczystości 100-lecia istnienie OSP Nadole, które odbyły się 28 czerwca 2008 r. nastąpiło swoiste uwieńczeniem działań miejscowych strażaków. Wtedy to uroczyście przekazano nadolskiej jednostce nowy samochód ratowniczo-gaśniczy marki MERCEDES ATEGO 1326 GBA zakupiony ze środków Urzędu Gminy Gniewino, KSRG i Zarządu Wojewódzkiego, wręczono również nowy sztandar.

Jednostka OSP Nadole obecnie liczy 38 członków w tym 10 honorowych. Przez lata miejscowi strażacy zajmowali czołowe lokaty na zawodach sportowo pożarniczych różnego szczebla. Na dzień dzisiejszy OSP reprezentują dwie drużyny (seniorzy oraz MDP chłopców).

Strażacy z OSP Nadole włączają się w życie kulturalne miejscowości poprzez organizację m. in. licznych imprez w dobudowanej w 1988 roku dużej świetlicy strażackiej i na placu sołeckim (zabawa z okazji Dnia Strażaka, gwiazdka dla dzieci, wspólnie z innymi organizacjami działającymi w Nadolu organizowany jest Dzień Seniora, zabawa sylwestrowa, festynu z okazji Pielgrzymki Łodziowej na Odpust Św. Anny). OSP zabezpiecza również imprezy letnie odbywające się w Nadolu. Ważnym aspektem działalności miejscowej jednostki jest czynne uczestnictwo w uroczystościach o charakterze religijnym.

Najstarszymi Strażakami OSP Nadole są obecnie:

-         druh Teodor Ruca

-         druh Edward Styn

-         druh Józef Budnik

-         druh Konrad Ziera

Składy Zarządów OSP Nadole od początku jej istnienia:

-         1907 - 1914 (do wybuchu I wojny światowe) - Bogusław Kupski, Ksawery Hasse, Ksawery Styn, Augustyn Konkol Senior, Augustyn Struk

-         1919 - 1935 (prawdopodobnie) - Józef Struk, Jan Styn, Józef Pieniążek (ówczesny sołtys), Augustyn Struk, Antoni Ladach

-         1935 - 1939 (do wybuchu II wojny światowej)

prezes: Augustyn Konkol

naczelnik: Jan Przybylski

sekretarz: Augustyn Struk

skarbnik: Augustyn Ladach

gospodarz: Józef Pieniążek

-         1946 - 1949 (z mianowania) - komendant straży: Alfons Bekisz, zastępca komendanta: Jan Dybowski

-         1949 - 1952 ( z mianowania) - komendant straży: Szczepan Szymański, zastępca komendanta: Stanisław Dominik

-         1952 - 1958 (OSP zostało zorganizowane na nowo jako stowarzyszenie)

prezes: Klemens Rutz

naczelnik: Augustyn Ladach junior

sekretarz: Bronisław Pieniążek

skarbnik: Stefan Lange

gospodarz: Jan Kuhr

-         1958 - 1962

prezes: Klemens Rutz

naczelnik: Józef Ruc

sekretarz: Bronisław Pieniążek

skarbnik: Stefan Lange

gospodarz: Jan Kuhr

-         1962 - 1972

prezes: Klemens Rutz

naczelnik: Edward Styn

sekretarz: Bronisław Pieniążek

skarbnik: Stefan Lange

gospodarz: Jan Kuhr

-         1972 - 1976

prezes: Bronisław Pieniążek

naczelnik: Zimnicki

sekretarz: Edward Styn

skarbnik: Jerzy Bekisz

gospodarz: Jan Kuhr

-         1976 - 1982

prezes: Edward Styn

naczelnik: Jan Marszewski

sekretarz: Bronisław Pieniążek

skarbnik: Jerzy Bekisz

gospodarz: Jan Kuhr

-         1982 - 1985

prezes: Józef Bekisz (po jego śmierci od 27.01.1985 roku zastąpił go Bernard Ladach)

naczelnik: Ryszard Dominik

sekretarz: Tadeusz Semmerling

skarbnik: Konrad Ziera

gospodarz: Zdzisław Warmbier

-         1985 - 1988

prezes: Edward Styn

naczelnik: Ryszard Dominik

sekretarz: Zdzisław Warmbier

skarbnik: Marek Ruc

gospodarz: Bronisław Kuhr

-         1988 - 1992

prezes: Edward Styn (26.05.1990 r. zastępuje go Ryszard Dominik i do 24.02.1991  roku pełni dwie funkcje prezesa i naczelnika)

naczelnik: Ryszard Dominik (od 24.02.1991 r. obowiązki naczelnika przejmuje Piotr Ladach)

sekretarz: Zdzisław Warmbier (od 01.07.1991 obowiązki sekretarza w zastępstwie pełni prezes)

skarbnik: Zdzisław Pienionske

gospodarz: Mieczysław Kafka (01.07.1991 roku zastępuje go Henryk Kafka)

-         1992 - 1994

prezes: Tadeusz Lessnau

naczelnik: Piotr Ladach

sekretarz: Bronisław Pieniążek

skarbnik: Kazimierz Lessnau

gospodarz: Henryk Kafka

-         1994 - 1996

prezes: Tadeusz Lessnau

naczelnik: Ryszard Dominik

sekretarz: Bronisław Pieniążek

skarbnik: Marek Ruc

gospodarz: Henryk Kafka

-         1996 - 2001

prezes: Maria Lessnau

naczelnik: Tadeusz Lessnau

sekretarz: Elżbieta Dominik

skarbnik: Marek Ruc

gospodarz: Henryk Kafka

-         2001 - 2006

prezes: Maria Lessnau

naczelnik: Tadeusz Lessnau

z-ca naczelnika: Rafał Kamiński

sekretarz: Elżbieta Dominik

skarbnik: Marek Ruc

gospodarz: Henryk Kafka (w 2004 roku zastąpił go Kazimierz Lessnau)

-         2006 - 2011

prezes: Tadeusz Lessnau

naczelnik: Rafał Kamiński

z-ca naczelnika: Mateusz Wyszecki

sekretarz: Jan Ladach

skarbnik: Marek Ruc

gospodarz: Kazimierz Lessnau

-         2011 - do chwili obecnej

prezes: Tadeusz Lessnau

naczelnik: Rafał Kamiński

z-ca naczelnika: Wiesław Ziera

sekretarz: Adam Dolny

skarbnik: Marek Ruc

gospodarz: Kazimierz Lessnau

Największe akcje ratowniczo gaśnicze, w których uczestniczyła jednostka z Nadola na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat:

Na terenie Nadola:

-         okres międzywojenny - pożar chaty Józefa Pieniążka (spaliła się doszczętnie) - w akcji gaśniczej wykorzystano ręczną pompę z Nadola

-         24 grudnia 1966 r. - pożar chaty Leona Lessnau (spaliła się doszczętnie) - w akcji gaśniczej brali udział strażacy z Nadola z motopompą, Star 20 z Kostkowa, jednostka z Wejherowa - Star 20.

-         lipiec 1967 r. - pożar strychu z sianem w budynku Augustyna Hochszulca (dom uratowano) - w akcji gaśniczej brała udział nadolska straż z motopompą, OSP Kolkowo (ciagnik z motopompą), Star 20 z OSP Gniewino

-         zima 1969 r. - pożar obory i stodoły Stanisława Dominik (spaliły się, padły krowy i konie) - w akcji uczestniczyła jednostki: OSP Nadole, Strzebielinko, Kolkowo, Chynowie z motopompami oraz autami bojowymi Star 20 jednostki z: Gniewina, Rybna, Kostkowa i Wejherowa

-         lipiec 1976 r. - pożar dwóch gospodarstw Augustyna Ladach i Klemensa Rutz (spłonęły stodoły i obory) - w akcji gaśniczej uczestniczyły: OSP Nadole (czerpało wodę z hydrantu), Strzebielinko z motopompą, oraz jednostki z Wejherowa i Bolszewa autami bojowymi marki Star 20.

-         24 kwietnia 1980 r. - pożar budynku mieszkalnego Państwowego Gospodarstwa Rolnego w centrum wioski (spłonął całkowicie) - w akcji gaśniczej uczestniczyły: OSP Nadole (korzystało z hydrantu i motopompy), OSP Gniewino, OSP Kostkowo, OSP Wierzchucino autami bojowymi Star 20 oraz jednostka z Wejherowa.

-         sierpień 1995 r. - pożar knajpy w budynku Ryszarda Dominik (budynek uratowano) - a akcji gaśniczej uczestniczyły jednostki OSP z: Nadola (Star 244), Gniewina (Star 244), Kostkowa (Star 200), Opalina (Star 20) oraz jednostka PSP z Wejherowa (Jelcz)

-         25.02.2006 r. - pożar domu typu „stolbud" na Osiedlu na Stoku (budynek uległ częściowemu spaleniu) -  w akcji gaśniczej uczestniczyły następujące jednostki OSP: Nadole (STAR 244), Gniewino (Star 244), Kostkowo (Mercedes i Magirus), Wierzchucino (Jelcz), Choczewo (Jelcz) oraz jednostka PSP z Wejherowa (Mercedes).

Poza terenem Nadola:

-         lata sześćdziesiąte - pożar w gospodarstwie Bonifacego Styn z Lubkowa - w akcji gaśniczej uczestniczyła motopompa z Nadola przetransportowana na miejsce łodzią.

-         lata siedemdziesiąte - dwa pożary gospodarstw należących do rodzin Białk i Styn z Kartoszyna - w akcji gaśniczej uczestniczyła motopompa z Nadola

-         lata osiemdziesiąte - pożar chlewni w Brzynie należącej do Państwowego Gospodarstwa Rolnego

- pożar budynku mieszkalnego i obory w Brzynie należącej do Państwowego Gospodarstwa Rolnego

- pożar torfów na Bielawskich Błotach

-         lata dziewięćdziesiąte - pożar stodoły w Wierzchucinie należącej do Państwowego Gospodarstwa Rolnego

-         11-12.07.2001 r. - akcja ratownicza podczas powodzi w Gdańsku

-         17-18.12.2009 r. - pożar chlewni i stodoły w Perlinie

Dzieje Ochotniczej Straży Pożarnej w Nadolu spisano na podstawie relacji druha Edwarda Styn oraz materiałów Zarządu OSP Nadole. Zdjęcia pochodzą ze zbiorów prywatnych.

Skład Zarządu OSP Kostkowo:

Ryszard Szulc - prezes

Marcin Pokorski - naczelnik

Józef Jabłoński - skarbnik

Mariusz Funk - sekretarz

Eugeniusz Gorczycki - gospodarz

Sławomir Matyszewski - członek

Skład Zarządu OSP Gniewino:

Prezes: Krzysztof Malec
Naczelnik: Krzysztof Treder
Z-ca naczelnika: Maciej Melańczuk
Sekretarz: Wojciech Płaczek
Skarbnik: Marcin Kostrach
Gospodarz: Krzysztof Kowalczyk

Rys historyczny OSP Gniewino

Ochotnicza Straż Pożarna w Gniewinie powstała w październiku 1945 r. Założycielami byli druhowie: Tatarata Władysław, Broniarczyk Henryk, Bartkiewicz Piotr, Wór Władysław, Cepek Władysław, Wasilewski Konstanty, Małecki Stefan, Stan Jan, Wór Stanisław, Ciemny Jan, Wieszchosławski Stanisław. W roku 1956 straż otrzymała motopompę M-800 oraz drabinę Szczerbowskiego - 10 m. W 1960 r. przeznaczono dla straży samochód pożarniczy produkcji angielskiej, który miał być obsługiwany przez dwie sekcje, ale władze Gromadzkiej Rady Narodowej nie zgodziły się na udostępnienie stodoły jako garażu, dlatego ten samochód został w Powiatowej Straży w Wejherowie. W 1968 r. dokonano remontu małej remizy, po którym straż otrzymała samochód pożarniczy Żuk A15 GLM z pełnym wyposażeniem. W 1972 r. przystąpiono do intensywnej pracy przy budowie nowej remizy, która uzyskała stan surowy. Wielki wkład włożyła Elektrownia Wodna Żarnowiec, w ciągu dwóch miesięcy położono instalację wodno - kanalizacyjną oraz elektryczną. Wykonano tynki wewnętrzne i zewnętrzne. Do użytku remizę oddano 22 lipca 1974 r. Przez okres dwóch lat część pomieszczeń użytkowała EWŻ za pomoc przy wykonywaniu prac budowlanych. Pod koniec 1976 r. dostaliśmy samochód pożarniczy Star 26 GBAM z pełnym wyposażeniem. W 1979 r. rozpoczęto zgromadzenie młodzieży do jednostek OSP. W tym celu zorganizowano: sobotnie wieczorki taneczne, wycieczki - zwiedzanie Westerplatte oraz ZOO w Oliwie. 22 lipca 1980 r. odbyła się uroczystość wręczenia sztandaru oraz 35 lecie OSP Gniewino. W styczniu 1992 r. straż otrzymała w formie darowizny z Portowej Straży Pożarnej w Gdyni samochód pożarniczy Star 244 GBA. W lipcu 1992 r. strażacy czynnie uczestniczyli w zabezpieczeniu koncertu „Energia Sztuki" w Czymanowie. W 1995 r. jednostka została włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo - Gaśniczego. Nadano dla OSP Srebrny Medal za zasługi dla pożarnictwa. OSP brało również udział w zabezpieczeniu pożarowym koncertu prowadzonego przez Jurka Owsiaka „Przystanek Woodstock". 28 października 2005 r odbyły się obchody 60 - lecia Ochotniczej Straży Pożarnej w Gniewinie.

Przy OSP Gniewino działają cztery drużyny pożarnicze tj. MDP Dziewczęta, MDP Chłopcy, Seniorki oraz Seniorzy. Na szczególne pochwały zasługują Chłopcy z Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej, którzy w 2006 r. wywalczyli I miejsce w Powiatowych Zawodach Sportowo - Pożarniczych oraz Seniorki, które brały udział w Wojewódzkich Zawodach Sportowo Pożarniczych i uplasowały się na VIII pozycji w woj. pomorskim.